Inleidende samenvatting

Schouder aan schouder de basis gelegd voor de toekomst van Overijssel

Voor u ligt de Perspectiefnota 2027 van de provincie Overijssel. In maart 2027 kiezen de inwoners een nieuwe Provinciale Staten. Dat maakt dit de laatste Perspectiefnota van deze bestuursperiode. We blikken daarin terug op wat we hebben gerealiseerd en waar we deze periode nog een extra stap willen en moeten bijzetten. Met deze Perspectiefnota kijken we ook vooruit naar de volgende Statenperiode: welke opgaven zien we de komende jaren in Overijssel en welke basis hebben we gelegd om daaraan door te werken? 

Deze Perspectiefnota is opgesteld in een periode waarin we te maken hebben met veel ontwikkelingen in zowel Nederland als het buitenland. Het nieuwe Kabinet-Jetten is eind februari van start gegaan met een coalitieakkoord dat richting geeft aan grote nationale opgaven. Dat biedt ook houvast voor de opgaven waar we als provincie voor staan. Samenwerking met ons als provincies, maar ook met gemeenten en waterschappen, is van groot belang voor brede steun. Onder andere omdat het kabinet geen meerderheid heeft in beide Kamers.

Op internationaal gebied zorgen de voortdurende oorlog in Oekraïne, de onrust in het Midden-Oosten en spanningen op andere plekken voor onzekerheden. In onze economie, energievoorziening en veiligheid. Wat elders gebeurt, merken we ook hier in Overijssel. Soms direct en zichtbaar, zoals de stijgende kosten voor benzine en boodschappen, of bij meer militaire trainingen op oefenterreinen in onze gebieden. En soms indirect, doordat woningbouw of de ontwikkeling van bedrijventerreinen stagneert omdat er geen aansluiting op het stroomnet mogelijk is. Als provincie staan wij voor de uitdaging om in te spelen op deze ontwikkelingen.

Werken aan opgaven in een veranderende wereld

We kijken tot nog toe terug op een bestuursperiode waarin we samen met Provinciale Staten op veel thema’s belangrijke keuzes maakten voor de toekomst van Overijssel. Als provincie hebben we verschillende taken en rollen om te werken aan de grote opgaven die we in het coalitieakkoord “Schouder aan schouder” hebben benoemd.

We geven richting en ruimte aan waar woningen kunnen worden gebouwd, waar we duurzame energie op wekken, waar bedrijventerreinen komen, hoe we omgaan met de natuur en het watersysteem en een leefbaar landelijk gebied. Afgelopen periode is de basis hiervan vastgelegd in onze nieuwe Omgevingsvisie, de Energievisie, het windbeleid en het Regionaal Waterprogramma (RWP). Daarnaast gaven wij verder invulling aan de 3x3 aanpak voor ons landelijk gebied. 

Als middenbestuur hebben we bij uitstek ook een verbindende, stimulerende en kennis delende rol. We brengen mensen en organisaties bij elkaar, helpen met kennis en investeren waar dat nodig is. Dit gebeurde de afgelopen jaren bijvoorbeeld via onze (investerings)voorstellen voor Wonen, Economie, Agro en Food, Leefbaar Platteland en Ondermijning. Het werken aan de doelen op het gebied van ruimte, mobiliteit, economie en water doen wij in onze drie verschillende regio’s onder andere aan de hand van de Regiodeals. Bovendien spelen de provinciale fondsen waar wij in investeren een belangrijke rol bij de benodigde innovaties op het gebied van economie, energie en het landelijk gebied.

We vervullen als provincie ook een belangrijke uitvoerende rol, bijvoorbeeld op het gebied van mobiliteit en bereikbaarheid. Zo hebben we de afgelopen periode gewerkt aan onze weg- en waterinfrastructuur en het openbaar vervoer, onder andere door in te zetten op elektrificatie.

We werken via alle onderwerpen die we hierboven benoemen intensief samen met andere overheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners. In de samenwerkingen en onderlinge relaties hebben we de afgelopen jaren veel geïnvesteerd. Daarbij zijn we trots op onze Participatievisie, die richting geeft aan de wijze waarop wij participatietrajecten bij het maken van ons beleid vormgeven. Deze werkwijze krijgt ook concreet vorm in de praktijk. Bijvoorbeeld in de voortgang rond het Kanaal Almelo-De Haandrik. Dit dossier laat zien hoe belangrijk het is om samen met inwoners en betrokken partijen op te trekken, oog te hebben voor zorgen en belangen, en te werken aan herstel van vertrouwen.

De Overijsselse traditie van noaberschap, samen optrekken en verantwoordelijkheid nemen, vormt ook de basis voor hoe wij vooruitkijken naar de toekomst van onze provincie. Komend jaar treffen we, samen met Provinciale Staten, maatschappelijke organisaties en inwoners, voorbereidingen voor de viering van het 500-jarig bestaan. In 2028 is het immers 500 jaar geleden dat onze mooie provincie als zogeheten ‘zelfstandige bestuurlijke eenheid’ ging fungeren.

Op sommige thema’s zijn we minder ver gekomen dan we wilden. Simpelweg omdat de praktijk ingewikkeld is. Zo is vergunningverlening op dit moment nog juridisch onzeker of niet mogelijk, omdat veel Natura 2000-gebieden onder druk staan. Dat is mede veroorzaakt door uitblijvende landelijke maatregelen. Het neemt niet weg dat we zelf verantwoordelijkheid nemen. We werken op dit moment samen met de inwoners en organisaties in de gebieden rondom Natura 2000 om in beeld te brengen welke aanvullende gebiedsgerichte maatregelen nodig zijn. Daarbij wordt gekeken naar verschillende drukfactoren, zoals verdroging, versnippering, stikstof, natuurbeheer, recreatie, verkeer en industrie. We willen bijdragen aan natuurherstel en perspectief creëren voor vergunningverlening. Een ander voorbeeld is de beperkte capaciteit op het stroomnet (netcongestie). Hier liggen de komende periode nog grote opgaven. Voor ons en voor het provinciebestuur dat na de verkiezingen in 2027 aantreedt.

Tot slot zijn er tijdens deze bestuursperiode nieuwe vraagstukken bij gekomen, die we ten tijde van het coalitieakkoord niet (in deze snelheid) aan zagen komen. Denk hierbij aan de groeiende aandacht voor weerbaarheid en nationale veiligheid. Ook op deze terreinen hebben we inmiddels gerichte stappen gezet en voorzien we voor de komende jaren dat aanvullende inzet blijvend nodig is.

Ons platteland, landbouw en natuur

In ons landelijk gebied komen landbouw, natuur en leefbaarheid samen. Het is een van onze belangrijkste thema’s waar we de afgelopen jaren aan werkten. Met de 3x3-aanpak hebben we, samen met onze partners en de gebieden, belangrijke stappen gezet richting een toekomstbestendig perspectief. Europese en nationale ontwikkelingen, zoals de natuurherstelwet en het nationaal natuurherstelplan, vergroten de druk op ruimte en vergunningverlening. Dat vraagt om samenhangende keuzes: natuur herstellen én richting geven aan de opgaven rond landbouw, water, natuur, bereikbaarheid en toekomstbestendig (boeren) ondernemerschap.

Zo stellen wij binnenkort onze Landbouwvisie vast, waarin wij koers zetten naar een duurzame en toekomstgerichte landbouwsector. Op dit moment werken we aan de Plattelandsagenda, waarmee we de brede vitaliteit van het platteland versterken, door in samenhang te investeren in leefbaarheid, wonen, bereikbaarheid, voorzieningen en de economie. Met de uitbreiding van het agrarisch natuurbeheer (ANB) werken we aan natuur, water en klimaat en dragen we bij aan aanvullende verdienmodellen voor boeren.
Tot slot zijn er al mooie initiatieven voortgekomen uit ons programma Natuur voor Elkaar, waarin wij verdere vergroening van onder meer schoolpleinen, bedrijventerreinen en de openbare ruimte stimuleren.

De opgaven in het landelijk gebied blijven de komende jaren vragen om versnelde en aanvullende inzet. Daarom intensiveren wij de uitvoering van aanvullende gebiedsgerichte maatregelen, zetten wij in op intern en extern salderen en de koploperprojecten. Ook werken wij de landbouwvisie en plattelandsagenda verder uit, waarmee wij de samenhang in onze 3x3 aanpak verder versterken.

Ons water- en energiesysteem

We werken hard aan de opgaven rondom ons water en een duurzame energievoorziening. De gevolgen van klimaatverandering zetten de wateropgaven in een hogere versnelling: de druk op zoetwaterbeschikbaarheid, waterveiligheid en waterkwaliteit neemt toe. Samen met de doelen uit de Kaderrichtlijn Water vragen deze ontwikkelingen om aanvullende maatregelen en scherpe keuzes in het gebruik en de verdeling van water. 
Bij het toewerken naar gebruik van meer duurzame energie en verdere elektrificatie is netcongestie een groot knelpunt voor woningbouw, economische ontwikkeling en verduurzaming. Uitbreiding én slimmer gebruik van het stroomnet is nodig. Daarnaast brengen nieuwe ontwikkelingen, zoals de warmtetransitie en de rol van publieke partijen daarin, financiële en organisatorische uitdagingen met zich mee. 

We boeken goede voortgang in de aanpak van onze wateropgaven. Via ons Regionaal Waterprogramma werken we verder aan een klimaatbestendige inrichting van onze provincie, waarbij water en bodem sturend zijn in de ruimtelijke keuzes die we maken. Daarnaast werken we samen met onze partners en Vitens aan onze drinkwateropgave via de Adaptieve Strategie Drinkwater (ASD). We zetten in op waterbesparing, beschermen onze huidige bronnen en zoeken naar nieuwe bronnen voor aanvullende capaciteit.
Uit de landelijke Kader Richtlijn Water (KRW)-tussenevaluatie bleek dat extra maatregelen nodig zijn om de vastgestelde KRW-doelen uiterlijk in 2027 te halen. Ook in Overijssel moeten we nog een stap harder zetten om de doelen voor de kwaliteit van onze leefomgeving zoveel mogelijk op tijd te halen. Daarom voeren wij, in lijn met het Rijk, een KRW-impulsprogramma uit met maatregelen die nog vóór eind 2027 realiseerbaar zijn.

In de energietransitie hebben wij, via onze Energievisie, samen met gemeenten, waterschappen en netbeheerders belangrijke stappen gezet. We werken via slimme oplossingen aan schone energiebronnen, energiebesparing en goede energienetwerken. Daarnaast werken we verder aan de ontwikkeling van warmtenetten, onder andere via het Warmtebedrijf Drenthe Overijssel en zetten in op de opbouw van een waterstofketen, zoals door de aansluiting van Duitse Waterstof richting Twente.

Met deze perspectiefnota investeren we verder in de water- en energieopgaven. We werken door aan doelen uit de KRW en het versterken van de zoetwatervoorziening Oost-Nederland. Daarnaast werken we aan de energieplanologie in samenhang met de Omgevingsvisie, zodat energie en ruimte in samenhang worden ontwikkeld.

Onze woningen, bereikbaarheid en ruimte

We bouwen aan en in Overijssel. We zien dat de vraag naar woningen groot blijft. Het tekort is hoog en de druk op de ruimte neemt toe. We moeten keuzes maken: waar bouwen we en hoe houden we onze provincie bereikbaar en leefbaar in steden én in dorpen? Dit vraagt om slimme oplossingen en goede afstemming tussen wonen, werken en bereikbaarheid. Belemmeringen zoals stikstof, netcongestie en beperkte capaciteit zorgen voor vertragingen.

We zijn trots op de voortgang op woningbouw die we tot nog toe boeken. Met de Overijsselse Woonaanpak bouwen we al jaren aan sterke samenwerking met partners, onder andere via de Woonkeuken, de Brede Bouwcoalitie en lokale platforms. De samenwerkingen en onze investeringen zijn belangrijk om de woningbouw zo veel mogelijk te versnellen en de doorstroming op de woningmarkt te bevorderen, met voldoende betaalbare woningen voor verschillende doelgroepen.

Goede bereikbaarheid blijft een belangrijke voorwaarde om prettig te kunnen wonen en werken, zowel in steden als dorpen. Daarom hebben we de afgelopen jaren ook geïnvesteerd in bereikbaarheid. We werkten aan verkeersveiligheid en verbeterden de bereikbaarheid via investeringen in de fiets, het openbaar vervoer, waaronder de elektrificatie van het spoor en extra treinen tussen Zwolle en Enschede, en in mobiliteithubs waar verschillende vervoersvormen samenkomen.
De bereikbaarheid staat onder druk. We zien dat de opgave om onze infrastructuur in stand te houden groeit. Infrastructuur veroudert, kosten nemen toe en de uitvoerbaarheid staat onder druk. Dit vraagt om scherpe keuzes en prioritering om de opgave haalbaar en betaalbaar te houden. Tegelijkertijd is het noodzakelijk om stapsgewijs onze uitvoeringscapaciteit te vergroten om de bereikbaarheid en veiligheid op lange termijn te borgen. Hiervoor vragen we een extra bijdrage van automobilisten door stapsgewijs de opcenten op de Motorrijtuigenbelasting te verhogen.

Wij blijven ook komende periode inzetten op woningbouw in samenhang met bereikbaarheid. De woningbouw opgave blijft veel inzet vragen. We werken aan (de uitvoering van) verstedelijkingsstrategieën in de regio’s Zwolle, Twente en de Stedendriehoek. We houden bij het werken aan de woningbouwopgave aandacht voor ecologie, energie-aansluiting, drinkwaterbesparing en klimaatadaptatie.

Onze economie

We werken aan een toekomstbestendige economie in Overijssel. Ondernemers hebben zich de afgelopen jaren hersteld van de coronaperiode, maar staan opnieuw voor uitdagingen door internationale spanningen en schommelingen op markten. Ook krijgen bedrijven te maken met krapte op de arbeidsmarkt en snelle technologische ontwikkelingen. Het tekort aan vakmensen remt groei en innovatie. Daarnaast vragen verduurzaming, digitalisering en de energievoorziening veel van ondernemers.

Met onze beleidsnota Regionale Economie als basis hebben wij afgelopen periode ingezet op een goed vestigingsklimaat, het versterken van het verdienvermogen van ondernemers en het ontwikkelen van een toekomstgerichte economie. Onze kracht ligt in de samenwerking tussen ondernemers, onderwijs en overheden. We stimuleren innovatie, onder andere via sleuteltechnologieën zoals chiptech en fotonica. We ondersteunen sectoren als Retail en de vrijetijdseconomie, waaronder onze Nationale Parken. Ook werken wij aan de versterking van de defensie- en veiligheidssector, onder meer via het programma Nationale Veiligheid en Defensie. We dragen bij aan ruimte voor defensie en militaire mobiliteit én aan een veilige leefomgeving.

De economische opgaven blijven de komende jaren vragen om inzet op innovatie, versterking van de maakindustrie en het vergroten van de weerbaarheid van onze economie. Wij werken aan een sterke arbeidsmarkt en ondersteunen bedrijven bij digitalisering en vernieuwing. Met het Perspectieffonds Overijssel (PFO) bereiden wij ons voor op grote investeringen en versterken wij onze positie om nationale en Europese middelen aan te trekken.

Onze sociale samenleving

We zorgen dat Overijssel leefbaar blijft en versterken onze sociale kracht. Binnen deze opgave komen verschillende thema’s samen, met als vertrekpunt de kracht van onze samenleving zelf.

De cultuursector staat onder druk door hogere kosten en veranderingen in beleid. Tegelijkertijd blijft cultuur belangrijk voor de leefbaarheid en sociale samenhang. Afgelopen jaren investeerden we in de ontwikkeling van inwoners en gemeenschappen. We stimuleren basisvaardigheden, onder andere via bibliotheken, en bevorderen deelname aan cultuur, erfgoed en vrijwilligerswerk.
Met de Participatievisie hebben wij een stevige basis gelegd voor hoe wij inwoners, organisaties en partners betrekken. Deze werkwijze passen we steeds breder toe. Ook geven wij met onze visie en het uitvoeringsprogramma Diversiteit en Inclusie richting aan een samenleving waarin iedereen kan meedoen.

Ondermijning neemt de afgelopen jaren toe en vraagt blijvende inzet van ons. Met het expertteam ondermijning en veiligheidscoaches versterken wij de weerbaarheid van gemeenten, ondernemers en inwoners. Daarbij hebben wij extra aandacht voor het buitengebied en voor jongeren, waar de kwetsbaarheid groter kan zijn.

Gezondheidsrisico’s door milieu en de invloed op onze leefomgeving vragen om blijvende aandacht. Via onze Milieunota werken wij aan een gezonde leefomgeving, onder andere door het terugdringen van schadelijke stoffen zoals PFAS. We werken samen met partners aan de ontwikkeling van een gerichte aanpak van gewasbeschermingsmiddelen en zetten ons gezamenlijk in voor aan schonere lucht.

Komende periode zetten wij verder in op een gezonde leefomgeving, met aandacht voor PFAS, gewasbeschermingsmiddelen, luchtkwaliteit en een sterke uitvoering van ons VTH-beleid. We versterken de aanpak van ondermijning, onder andere met de inzet van groene boa's. Ook maken we ons provinciehuis beter toegankelijk en blijven we investeren in participatie, zodat we samen met inwoners kunnen blijven bouwen aan Overijssel.

Onze randvoorwaarden en financiën

Als provincie werken wij in, met en voor de samenleving. Voor een goede uitvoering van ons beleid is het essentieel dat de basis op orde is. Dat vraagt om een organisatie die doelmatig is ingericht, financieel gezond opereert en wendbaar inspeelt op ontwikkelingen met een zorgvuldige inzet van middelen. Daarom zetten wij stappen om onze processen en systemen verder te verbeteren.

Zo zien wij dat het aantal verzoeken op grond van de Wet open overheid (Woo) en het aantal bezwaren toeneemt. Inwoners willen weten hoe besluiten tot stand komen en maken actief gebruik van hun rechten. Wij versterken daarom onze processen om tijdig en zorgvuldig te kunnen handelen en werken aan het verder vergroten van onze transparantie.
Tegelijkertijd gaan digitalisering en technologische ontwikkelingen snel en stellen deze nieuwe eisen aan onze manier van werken. Wij investeren in een goede Informatievoorziening met veilige systemen en maken gericht gebruik van digitalisering en AI, met aandacht voor privacy en gegevensbescherming.

Daarnaast moeten we ons voorbereiden op nieuwe en ingrijpende crisissituaties, zoals langdurige stroomuitval, cyberaanvallen of extreme weersomstandigheden. We hebben onze weerbaarheid in kaart gebracht en versterken deze verder door onze crisisorganisatie te verbeteren, vitale processen en voorzieningen te beschermen en onze samenwerking met andere overheden en partners te intensiveren. Ook investeren we in opleiding, training en faciliteiten, zodat we in tijden van crisis snel en effectief kunnen handelen.

Ook zien we in onze provincie de druk op politici, bestuurders en ambtenaren toenemen. Als er grote tegengestelde belangen resulteert dit helaas steeds vaker in grensoverschrijdend gedrag. We ondersteunen gemeenten daarom om hun eigen weerbaarheid te vergroten o.a. met inwerkprogramma’s na verkiezingen voor politieke ambtsdragers en het bieden van expertise en ondersteunen. Dat doen we ook in eigen huis.

Tot slot onze financiën. Ons huishoudboekje moet op orde zijn om onze taken uit te kunnen voeren en zo aan de grote opgaven te werken. Met deze Perspectiefnota presenteren we een sluitend budgettair perspectief. Daarnaast ronden we deze periode het traject ‘structurele begroting’ af. Bij deze Perspectiefnota presenteren we de analyses die per kerntaak zijn gemaakt. Daaruit blijkt welke taken we al meerdere coalitieperiodes met incidenteel geld uitvoeren, maar ook naar de toekomst vragen om inzet van de provincie. Het doel is om structureel geld beschikbaar te hebben voor het uitvoeren van onze wettelijke taken en de systeemrol die wij hebben. Tegelijkertijd laten we financiële ruimte om een volgende coalitie in staat te stellen in te spelen op nieuwe opgaven en ontwikkelingen. Zo zorgen we voor een financieel gezonde basis voor de toekomst van Overijssel.

Samen met Provinciale Staten, gemeenten, waterschappen, maatschappelijke partners, ondernemers en inwoners blijven wij werken aan Overijssel.