Trends & ontwikkelingen

Voor u ligt het hoofdstuk 'Trends & ontwikkelingen' van de Perspectiefnota 2027. Een jaar voor de Provinciale Statenverkiezingen kijkt dit hoofdstuk ook vooruit naar de volgende coalitieperiode (en daarna). Daarmee bevat dit hoofdstuk ook als waardevolle informatie voor politieke partijen die zich voorbereiden op de volgende coalitieperiode. Bijvoorbeeld bij het opstellen van hun verkiezingsprogramma’s. Via dit hoofdstuk maken wij in 8 paragrafen per trend inzichtelijk: een beschrijving van de trend, de provinciale rol en welke vragen dit oproept. 

Beschrijving van de trend
Er zitten grenzen aan wat er kan in onze provincie. De vraag naar ruimte voor wonen, natuur, landbouw, bedrijven, defensie, klimaatverandering, drinkwater en energie is groter dan de ruimte die we hebben. We kunnen simpelweg niet alles overal doen. Dit dwingt ons om scherpe keuzes te maken over hoe Overijssel er in de toekomst uitziet.

In onze Omgevingsvisie en de nationale Nota Ruimte staan belangrijke regels. Zo moet de kwaliteit van water en bodem leidend zijn bij plannen. Ook is het van belang dat we de balans bewaken tussen groeiende steden en het beschermen van ons platteland en de natuur. Omdat alle opgaven tegelijkertijd aandacht vragen, kunnen we problemen niet meer apart oplossen. Het is nodig dat we de schaarse ruimte slim gebruiken, bijvoorbeeld door functies te combineren. Denk aan woningen die natuur inclusief zijn, of plekken waar we zowel water opvangen als recreëren.

Provinciale rol
De provincie heeft hierin een duidelijke regierol. Het Rijk vraagt ons steeds vaker om deze ruimtelijke puzzel op regionaal niveau te leggen. Met onze nieuwe Omgevingsvisie geven wij richting en kaders om te bepalen 'waar' en 'hoe' de verschillende opgaven landen. Denk daarbij aan gebiedsgerichte uitwerking door gemeenten. Onze rol is om het overzicht te bewaren en slimme verbindingen te leggen tussen sectoren die voorheen los van elkaar werkten. Waar mogelijk zoeken we naar combinaties die Overijssel versterken, zoals waterberging combineren met recreatie of natuur inclusief bouwen. Zo zorgen we dat oplossingen toekomstbestendig zijn.

Welke vragen dit oproept
De ruimte in Overijssel is beperkt; we kunnen niet alles overal realiseren. De stapeling van opgaven, die ook in Feiten en Cijfers goed inzichtelijk is gemaakt, vraagt om keuzes over wat wel en niet kan. Onze nieuwe Omgevingsvisie zet daarom in op combineren: zuinig en meervoudig ruimtegebruik waarbij verschillende opgaven elkaar versterken. Deze keuzes bepalen de toekomstige ruimtelijke kwaliteit van Overijssel. De komende jaren blijft het een opgave om hierin richting te geven, zodat er een samenhangend en uitvoerbaar perspectief voor de lange termijn ontstaat.

Beschrijving van de trend
We leven in een onzekere tijd met veel crisissituaties die elkaar snel opvolgen. Denk aan digitale aanvallen, extreem weer, pandemieën, stroomuitval of politieke onrust in de wereld. Deze gebeurtenissen kunnen onze samenleving ontregelen. Ook Overijssel is hier kwetsbaar voor. Als digitale netwerken, de energievoorziening of de aanvoer van voedsel uitvallen, heeft dit direct grote gevolgen voor onze inwoners en bedrijven. Dit vraagt om een overheid en een samenleving die 'weerbaar' zijn. Dat betekent dat we niet alleen voorbereid moeten zijn op bekende risico’s, maar ook flexibel kunnen reageren op onverwachte schokken. Het is nodig om plannen te maken die ervoor zorgen dat vitale onderdelen van onze provincie, zoals wegen en vaarwegen, blijven functioneren, ook als het tegenzit.

Provinciale rol
Hoewel weerbaarheid primair een taak van rijk en gemeenten is zien we dat er ook steeds meer een rol voor provincies ligt. Onder andere ten aanzien van interbestuurlijke samenwerking, de weerbaarheid van provinciale voorzieningen (bijv. provinciale wegen,  vaarwegen en openbaar vervoer), de weerbaarheid van de provinciale organisatie en de weerbaarheid van de provinciale crisisorganisatie. Samen met partners zoals rijk, gemeenten, waterschappen en de veiligheidsregio’s zorgen we voor een samenhangende aanpak. Dit gaat om fysieke veiligheid, maar ook om digitale bescherming en het veiligstellen van onze economie. Tenslotte heeft de Commissaris van de Koning vanuit zijn taak als rijksheer ook een steeds belangrijkere rol in de veiligheidsregio op dit thema.

Welke vragen dit oproept
Een belangrijke vraag die deze trend oproept is hoever we als provincie bereid zijn te gaan als het gaat om weerbaarheid. Het versterken van weerbaarheid kost veel tijd en geld, terwijl de resultaten pas zichtbaar zijn op het moment dat het eventueel misgaat. Dit vraagt om een duidelijke uitspraak over welke onderdelen van de provincie altijd moeten blijven functioneren en over welke onderdelen ook tijdelijk mogen uitvallen.

Beschrijving van de trend
We zien in Nederland dat er vaker geprocedeerd wordt over zaken als natuur, stikstof en bouwprojecten. Ook is er een forse toename van bezwaar- en beroepsprocedures. Rechtszaken en procedures duren vaak lang met soms onverwachte uitkomsten. Dit brengt overheden vaker in een lastige positie. Overheden hebben door alle strenge regels steeds minder ruimte om tot eenvoudige oplossingen te komen. En om procedurefouten te voorkomen moet er heel veel zorgvuldigheid worden betracht door de overheid. Dit betekent in de praktijk dat veel bouwprojecten vertraging oplopen en er lang onzekerheid is. Dit is vervelend voor iedereen die wil bouwen of ondernemen.

Provinciale rol
De provincie heeft de taak om een betrouwbare overheid te zijn. Dat begint bij het zorgen voor een koers voor de lange termijn, zodat inwoners en bedrijven weten waar ze aan toe zijn. Daarnaast is het onze opgave om te zorgen voor juridisch waterdichte besluiten en vergunningen. Ook is het belangrijk om helder te communiceren over wat er binnen de wet- en regelgeving wel en niet mogelijk is. De provincie speelt hierbij een actieve rol in het vergunnen, toezien en handhaven (VTH). Door plannen robuust te onderbouwen en voorspelbaar te handelen, proberen we de juridische risico's te verkleinen zonder de verbinding met de samenleving te verliezen. Verder hebben we vanuit de Wet open overheid (Woo) de wettelijke plicht om proactief belangrijke beleidsstukken en besluiten te publiceren en daarnaast tijdig te beslissen op specifieke informatieverzoeken van burgers. Kort samengevat gaat het om helder beleid, een goede onderbouwing, open communicatie en een voorspelbare uitvoering.

Welke vragen dit oproept
De politiek staat voor een lastige spagaat: we willen snel en daadkrachtig problemen oplossen, maar elk besluit moet juridisch goed gemotiveerd zijn om niet bij de rechter te sneuvelen. Er is een groeiende druk om 'juridisch veilig' te blijven, maar dat mag niet leiden tot besluiteloosheid. De politieke keuze is hier: durven we duidelijke keuzes te maken, ook als we weten dat dit juridische risico's met zich meebrengt? Niets doen of keuzes uitstellen is namelijk geen veilige weg meer; ook het niet halen van doelen (zoals bij klimaat of waterkwaliteit) leidt tegenwoordig tot rechtszaken. De afweging is dus hoe we de balans vinden tussen snelheid in de uitvoering en een zorgvuldige, wettelijke onderbouwing die standhoudt bij de rechter.

Beschrijving van de trend
Het wordt steeds moeilijker om plannen in de praktijk te brengen. Veel projecten lopen vast door een stapeling van ingewikkelde, onduidelijke en in de tijd wisselende regels. Verder is er een tekort aan technisch personeel en te weinig geld. In Overijssel merken we dit direct: de bouw van woningen gaat traag, het stroomnet zit vol en de stikstofaanpak komt moeizaam van de grond. Landelijke regels zijn soms onduidelijk of spreken elkaar tegen, wat de uitvoering vertraagt. Er is een omslag nodig waarbij de uitvoering meer onderdeel wordt van beleidsontwikkeling. Dit vraagt om een betere verbinding tussen de mensen die het beleid bedenken en de mensen die het buiten moeten waarmaken. Daarbij is het belangrijker dan ooit dat er als één overheid samengewerkt wordt tussen de verschillende overheidslagen. Als we te veel tegelijk willen, versnipperen we onze kracht en gebeurt er uiteindelijk te weinig.

Provinciale rol
De rol van de provincie zou op basis van deze trend kunnen zijn dat er bij beleidskeuzes nog nadrukkelijker naar de uitvoering (en de ondersteuning hiervan) gekeken wordt. Verder kunnen we expertise en mankracht bundelen om de uitvoeringskracht in de regio te vergroten. Daarnaast heeft de provincie een belangrijke taak als schakel naar Den Haag en Brussel. Wij kunnen signaleren waar wetgeving de uitvoering in de weg zit en dit proactief aankaarten. De provincie kan er zo voor zorgen dat de uitvoering vanaf het begin centraal staat bij het maken van nieuwe strategieën. Zo voorkomen we dat we plannen maken die in de praktijk onmogelijk blijken.

Welke vragen dit oproept
Deze trend vraagt om het maken van bestuurlijke keuzes. Durven we prioriteiten te stellen en duidelijk aan te geven wat we niet (of pas later) doen? Door geen keuzes te maken, ontstaat er juist schaarste in geld en menskracht, waardoor de complexiteit alleen maar toeneemt. De afweging is: blijven we vasthouden aan alle ambities, of durven we te kiezen voor een kleiner aantal projecten die we echt kunnen realiseren? Er liggen namelijk kansen wanneer richting gegeven wordt aan waar onze schaarse tijd en middelen het hardst nodig zijn: o.a. scherpere keuzes, meer focus en een sterkere samenwerking met uitvoeringspartners.

Beschrijving van de trend
Het vertrouwen in de politiek en de overheid staat onder druk. Veel inwoners steunen onze democratie, maar vinden de overheid vaak afstandelijk. Ze vinden dat grote problemen, zoals de woningcrisis of de gevolgen van gaswinning, niet goed worden opgelost. Ook in Overijssel merken we dit, bijvoorbeeld bij dossiers zoals het Kanaal Almelo-De Haandrik of discussies over de energievoorziening en drinkwater. Tegelijkertijd verandert de rol van de inwoner. Mensen willen niet alleen eens in de vier jaar stemmen, maar vaker direct betrokken zijn bij keuzes in hun eigen buurt. Ze willen een stem hebben in ingewikkelde plannen die hun leven raken. De overheid wordt uitgedaagd om meer te zijn dan alleen een loket waar je een vergunning haalt. Inwoners en onze partners vragen dat we een betrouwbare partner zijn die dicht bij de mensen staat en echt luistert.

Provinciale rol
De provincie Overijssel staat voor grote keuzes die iedereen raken. Om deze plannen te laten slagen, is vertrouwen van de samenleving nodig. De provincie heeft de opgave om te zorgen voor een goed samenspel met inwoners, gemeenten en maatschappelijke organisaties. Dit betekent dat we aanwezig moeten zijn op de plekken waar het gebeurt, ook als er weerstand is. Onze rol is om kennis uit de samenleving serieus mee te nemen in onze besluiten. Dat hebben we al vormgegeven met onze Participatievisie en ook wordt er momenteel gewerkt aan een gemeenschappelijke kennisbasis. De komende tijd ligt er een uitdaging om participatie verder vorm te geven in de praktijk en door te gaan met het stimuleren van initiatieven uit de samenleving. Daarbij is het belangrijk aandacht te hebben voor de 'stille stem': de grote groep mensen die we normaal gesproken niet horen bij informatieavonden en in inspraakprocedures.

Welke vragen dit oproept
De politiek staat voor de keuze hoe diep de samenwerking tussen provincie en inwoners moet gaan. Dit begint bij het ontwerp van participatie (zoals we gedaan hebben in de Participatievisie). Kiezen we voor meepraten, of gaan we in de toekomst een stap verder naar meer co-creatie? Ook actieve transparantie is een belangrijk punt. Dit vraagt om het naleven van de Wet open overheid (Woo), het gebruik van eenvoudige taal en het delen van een gezamenlijke kennisbasis met inwoners. Tot slot is een weerbaar bestuur essentieel. Hoeveel investeren we in de bescherming van ambtsdragers en ambtenaren, zodat zij hun werk in de samenleving veilig en onafhankelijk kunnen blijven doen?

Beschrijving van de trend
De onrust in de wereld heeft direct invloed op Overijssel. We merken dat we voor energie, grondstoffen en producten vaak afhankelijk zijn van verre landen. Als daar iets misgaat, stijgen hier de prijzen of ontstaan er tekorten. Daarom is er wereldwijd en in Europa steeds meer aandacht voor 'strategische onafhankelijkheid': we willen de zaken die we echt nodig hebben, dichter bij huis regelen. In Overijssel merken we dit op verschillende manieren. Onze inwoners gaan de komende jaren de groei van Defensie vaker zien, bijvoorbeeld in het straatbeeld of op de arbeidsmarkt. Ook wordt onze ligging aan de grens met Duitsland belangrijker. Door slimmer samen te werken met onze buren, kunnen we onze eigen economie versterken en minder kwetsbaar worden voor schokken van buitenaf.

Provinciale rol
De provincie kan deze onafhankelijkheid niet alleen regelen; dit is een opgave waar we samen met het Rijk en Europa aan werken. Toch heeft Overijssel een eigen rol. Wij kunnen onze economie stimuleren om meer circulair te worden: door grondstoffen vaker te hergebruiken, hoeven we minder uit het buitenland te halen. De provincie stuurt hierop via haar economisch beleid. Samen met partners zoals Oost NL zetten we innovatiefondsen in om specifieke bedrijven in het midden- en kleinbedrijf (mkb) te helpen vernieuwen. Daarnaast benutten we onze positie als grensregio om de samenwerking met Duitsland te verbeteren. Dit biedt kansen voor de arbeidsmarkt en maakt onze bedrijven sterker.

Welke vragen dit oproept
Een van de vragen is hoe actief we als provincie investeren in onze internationale en strategische positie. Kiezen we voor een brede aanpak waarbij we veel middelen inzetten voor innovatie en circulaire economie? Of laten we dit onderwerp vooral over aan het Rijk en Europa? De afweging zit ook in hoe we omgaan met de groei van Defensie en de samenwerking met onze buurlanden. Investeren in deze netwerken kost tijd en geld, maar het maakt Overijssel op de lange termijn minder kwetsbaar. Een andere afweging kan zijn hoeveel prioriteit gegeven wordt aan het 'zelfvoorzienend' maken van onze regio en hoe de kansen van de grensligging van Overijssel optimaal benut worden.

Beschrijving van de trend
De digitale wereld verandert razendsnel. Nieuwe technieken zoals kunstmatige intelligentie (AI) bieden grote kansen. Ze helpen bedrijven om op nieuwe manieren geld te verdienen en kunnen de overheid helpen om de schaarse ruimte in Overijssel beter te benutten. Denk aan slimme verkeerssystemen die files voorkomen of data die precies laten zien waar we het beste nieuwe natuur of woningen kunnen plannen. Maar deze digitale groei heeft ook een schaduwkant. We worden steeds afhankelijker van computers en netwerken. Als deze uitvallen of worden aangevallen door criminelen (cyberattacks), ligt de samenleving stil. Het beveiligen van onze gegevens en systemen is daarom geen bijzaak meer. Het is een harde voorwaarde om als betrouwbare overheid te kunnen werken en de economie draaiende te houden.

Provinciale rol
De provincie heeft hierin een dubbele taak. Allereerst zorgen we dat onze eigen digitale veiligheid en die van onze wegen en vaarwegen voldoet aan de strengste Europese eisen. Zo beschermen we onszelf en onze vitale infrastructuur tegen digitale dreigingen. Daarnaast is digitalisering een enorme kans voor de economie van Overijssel. Met de Universiteit Twente en onze sterke maakindustrie hebben we goud in handen. We kunnen voorop lopen in nieuwe technieken zoals fotonica (chips die werken op licht). De provincie speelt hierin een actieve rol: wij faciliteren niet alleen, maar zorgen ook voor de juiste randvoorwaarden. Denk aan een goed energienet en snelle dataverbindingen, zodat onze tech-bedrijven kunnen blijven groeien en vernieuwen.

Welke vragen dit oproept
We zien momenteel dat de Rijksoverheid veel keuzes maakt als het gaat om digitalisering en digitale autonomie. Wanneer gaan wij daar als provincie op aanhaken en hoeveel willen wij hierin investeren? Digitalisering kan een belangrijke aanjager zijn voor onze economie. Wanneer we als provincie hier meer positie in willen pakken dan vraagt dat om flinke investeringen in infrastructuur en innovatie, terwijl de resultaten soms pas op de lange termijn zichtbaar zijn. Daarnaast is er de afweging rondom privacy en ethiek. Hoe gaan we om met data en AI bij het maken van beleid? De politiek moet bepalen waar de grens ligt tussen het slim gebruiken van gegevens en het beschermen van de privacy van onze inwoners. De uitdaging is om digitalisering in te zetten voor een sterker Overijssel, zonder de menselijke maat en veiligheid uit het oog te verliezen.

Beschrijving van de trend
De samenstelling van de bevolking in Overijssel verandert de komende jaren flink. Er worden minder kinderen geboren (ontgroening) en er komen steeds meer oudere inwoners die ook hogere leeftijden bereiken (dubbele vergrijzing). Dit heeft grote gevolgen voor hoe we onze provincie inrichten. In veel dorpen op het platteland neemt het aantal jonge gezinnen af. Hierdoor komt het voortbestaan van scholen, winkels en sportclubs onder druk te staan. Tegelijkertijd groeit de vraag naar zorg en ondersteuning voor ouderen, terwijl de voorzieningen juist verder weg komen te liggen. In de steden zien we een andere uitdaging: daar is een enorme behoefte aan betaalbare woningen en is er veel aandacht nodig voor integratie en gelijke kansen voor iedereen. Het is een gezamenlijke opgave van de provincie, gemeenten en maatschappelijke organisaties om Overijssel voor iedereen leefbaar en bereikbaar te houden.

Provinciale rol
De provincie heeft een wettelijke taak om de regio bereikbaar te houden, vooral via het openbaar vervoer. Door de verandering in de bevolking wordt dit lastiger: in krimpende gebieden rijden bussen vaker leeg, terwijl ouderen juist afhankelijk zijn van goed vervoer om bij de dokter of de winkel te komen. Hoewel hier al veel op gebeurt (o.a. streefnormen voor bereikbaarheid) blijft het de komende jaren een opgave hier slimme oplossingen voor vinden. Daarnaast zet de provincie zich in voor een sterke sociale basis. Wij helpen bij het ontwikkelen van nieuwe woonvormen, zoals combinaties van wonen en zorg. Ook ondersteunen we dorpen om hun voorzieningen toekomstbestendig te maken. De provincie fungeert hierbij als aanjager en verbinder: we brengen partijen samen en zorgen dat goede ideeën uit de samenleving ook echt uitgevoerd kunnen worden.

Welke vragen dit oproept
De demografische veranderingen dwingen de politiek tot keuzes over de verdeling van geld. Hoe verdelen we de middelen tussen de groeiende steden en het kwetsbare platteland? Investeren we fors in het behouden van buslijnen in dunbevolkte gebieden, ook als dat veel geld kost? Of kiezen we voor nieuwe, flexibele vormen van vervoer? De politieke afweging gaat ook over de leefbaarheid: accepteren we dat bepaalde voorzieningen uit kleine kernen verdwijnen, of grijpen we als overheid in om de sociale samenhang te beschermen? Deze keuzes bepalen of Overijssel een provincie blijft waar jong en oud, in de stad én op het dorp, prettig kunnen blijven wonen en werken.