Inleidende samenvatting

Voor u ligt de laatste begroting van deze coalitieperiode (2023–2027). In de afgelopen jaren hebben wij gewerkt aan een financieel gezonde provincie, met meer balans tussen incidentele en structurele uitgaven. Waar in voorgaande jaren veel incidentele middelen zijn ingezet om maatschappelijke opgaven aan te pakken, laat deze begroting zien dat de structurele financiële basis verder is versterkt. Daarmee ontstaat een realistischer en transparanter beeld van de middelen die beschikbaar zijn voor de provinciale taken, zowel nu als in de toekomst.

Deze begroting bouwt voort op de koers en keuzes die zijn vastgelegd in de Perspectiefnota 2027. Daarin hebben wij vooruitgekeken naar de ontwikkeling van de financiële ruimte en de prioriteiten voor de resterende periode van deze coalitie. Deze begroting maakt vervolgens zichtbaar welke resultaten wij in 2027 willen bereiken. We blijven investeren in een sterk en leefbaar Overijssel, met aandacht voor onder meer een toekomstbestendige economie, voldoende woningen, een bereikbaar en veilig mobiliteitssysteem, een duurzaam water- en energiesysteem en een vitaal landelijk gebied, terwijl grote opgaven zoals stikstof, netcongestie, klimaatadaptatie en woningbouw onverminderd om inzet blijven vragen. De verschillende opgaven in Overijssel staan daarbij niet los van elkaar. Keuzes over bijvoorbeeld woningbouw, economie, mobiliteit, water, energie, natuur en landbouw grijpen steeds meer op elkaar in en vragen om een integrale benadering. De nieuwe Omgevingsvisie Overijssel biedt hiervoor het kader.

Daarnaast hebben wij ons te verhouden tot nieuwe landelijke beleidskeuzes en de samenwerking met de colleges die zich na de gemeenteraadsverkiezingen hebben gevormd. Dit alles bepaalt mede de koers die wij komend jaar varen.

Landbouw en platteland
In 2027 werken we verder aan een toekomstbestendig landelijk gebied waarin landbouw, natuur, water en economie met elkaar in balans zijn. De Omgevingsvisie, Landbouwvisie en de Verkenning 2050: Ondernemen in Overijssel vormen daarbij de basis. We hanteren onze 3x3-aanpak, waarbij we ons steeds op drie doelen richten: een toekomstbestendige landbouwsector, een goed sociaaleconomisch perspectief en herstel van natuur. We ondersteunen agrarische ondernemers bij de omschakeling naar een toekomstbestendige bedrijfsvoering met een gezond verdienvermogen en ruimte voor maatschappelijke opgaven. Het maatregelpakket ‘landbouw, natuur en stikstof’ van het Kabinet, met de daarbij aangekondigde middelen, leveren nieuwe uitdagingen en kansen op. Het vraagt van ons om nog steviger onze rol als gebiedsregisseur te pakken en focus te brengen in onze gebiedsprocessen. We willen samen met medeoverheden, ondernemers en maatschappelijke partners aan de opgaven in het gebied werken.

Vergunningverlening, toezicht en handhaving
Het weer mogelijk maken van vergunningverlening heeft nog altijd hoge prioriteit, in het bijzonder voor de PAS-melders. We werken daarom aan aanvullende gebiedsgerichte maatregelen die bijdragen aan aantoonbaar natuurherstel en natuurbeheer en daarmee ruimte creëren voor juridisch houdbare vergunningverlening. Bij de nieuwe pilot geborgde emissiereductie staat vakmanschap van boeren centraal om op langere termijn vermindering van uitstoot aan te tonen. Verder versterken we de handhaving in het buitengebied. We verbeteren de samenwerking en ondersteuning van groene boa’s, onder meer via een provinciaal boa-loket, en blijven samenwerken met de omgevingsdiensten aan een goede uitvoering van vergunningverlening, toezicht en handhaving.

Milieu en natuur
We blijven investeren in natuurherstel en natuurbeheer en het verbeteren van de milieukwaliteit. We zetten de Ontwikkelopgave Natura 2000 voort, actualiseren Natura 2000-beheerplannen en treffen aanvullende maatregelen waar de natuurdoelen nog onvoldoende worden bereikt. Ook investeren we in Basiskwaliteit Natuur, duurzaam bosbeheer en de monitoring van soorten.

Ook de milieukwaliteit in Overijssel is de afgelopen jaren verbeterd. Tegelijkertijd dienen zich nieuwe verontreinigingen aan en groeit de maatschappelijke bezorgdheid over gezondheidsrisico’s. Nieuwe wetenschappelijke inzichten over schadelijke stoffen, zoals PFAS, het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en rechterlijke uitspraken vragen om een verdere aanscherping van ons beleid. Daarom blijven we investeren in kennis over zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) en in instrumenten voor vergunningverlening, toezicht en handhaving. We volgen de lopende onderzoeken rond PFAS nauwgezet, omdat de uitkomsten bepalend zijn voor de financiële en organisatorische opgave die op ons afkomt. We weten nu nog niet wat de uiteindelijke omvang en kosten van sanering en zorgplicht voor PFAS gaan zijn. Voor gewasbeschermingsmiddelen ronden we het provinciale beleid af dat we hiervoor in 2025 zijn gestart. Daarnaast maken we een nieuwe milieuverkenning en stellen we in 2027 een nieuwe milieunota vast voor de uitvoering van ons milieubeleid in de nieuwe Statenperiode.

Water
In 2027 start de provincie met de uitvoering van de uitvoeringsagenda van het Regionaal Waterprogramma, gericht op waterkwaliteit, voldoende water, drinkwater en klimaatadaptatie. De provincie versterkt de bescherming van grond- en drinkwater, scherpt vergunningen voor lozingen aan en verbetert de monitoring van onder meer nitraat. Ook werken we aan het verder terugdringen van verontreinigingen in grond- en drinkwater, zoals die van PFAS en medicijnresten. Met de aanvullende middelen uit de Perspectiefnota 2027 zetten we extra in op maatregelen die vóór 2027 bijdragen aan het behalen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) doelen. Daarnaast werken we samen met Vitens aan nieuwe drinkwaterwinningen, drinkwaterbesparing en waterzuinig bouwen. Voor voldoende water sluiten we aan bij het Deltaprogramma en Zoetwater Oost-Nederland. Ook werken we aan een klimaatbestendige inrichting van steden, dorpen en het landelijk gebied en passen we daarbij de principes van Water en Bodem Sturend toe.

Energie
In 2027 voeren we de Uitvoeringsagenda Energie Overijssel verder uit, als uitwerking van de Energievisie 2050. De provincie richt zich daarbij sterk op het tegengaan van netcongestie, onder meer via Smart Energy Hubs en ondersteuning van slimme oplossingen voor bedrijven. Ook zetten we in op alternatieven voor elektriciteit, zoals warmte en waterstof. Samen met Drenthe, netbeheerders en andere partners werken we aan een warmtebedrijf Drenthe-Overijssel (WDO). Daarnaast bereiden we de ontwikkeling van de waterstofinfrastructuur verder voor. Ook verkennen we de mogelijkheden voor Small Modular Reactors verder en zetten we de ontwikkeling van windenergie voort. Voor 24 ingediende windprojecten lopen of starten procedures. De provincie ondersteunt lokale energiecoöperaties daarbij door procedurekosten tijdelijk voor te financieren, zodat lokaal eigendom beter kan worden gerealiseerd.

Ruimtelijke ontwikkeling
Als deze opgaven op het gebied van water en energie vragen om een samenhangende ruimtelijke ontwikkeling. Door klimaatverandering, netcongestie en schaarse ruimte moeten we keuzes over woningbouw, bedrijventerreinen, mobiliteit, economie, natuur, water en energie steeds meer op elkaar afstemmen. Daarom werken we ook komend jaar samen met gemeenten, waterschappen en het Rijk aan een klimaatbestendige inrichting van steden, dorpen en het landelijk gebied. We passen de principes van Water en Bodem Sturend toe in provinciale gebiedsontwikkelingen en stimuleren gemeenten en andere partijen om deze principes ook toe te passen bij woningbouw, bedrijventerreinen en infrastructuur.

Nieuwe Omgevingsvisie
De opgaven in Overijssel hangen grotendeels met elkaar samen. Om deze samenhang in de ruimtelijke ontwikkeling goed te kunnen sturen, is recent de nieuwe Omgevingsvisie Overijssel vastgesteld. In 2027 werken we voor het eerst volledig volgens deze visie. Dat betekent dat we ruimtelijke vraagstukken in samenhang bekijken en samen met gemeenten, regio’s, waterschappen, het Rijk en andere partners werken aan de uitvoering. In de drie verstedelijkingsregio’s Twente, Stedendriehoek en Regio Zwolle zetten we de bestaande verstedelijkingsstrategieën verder om in concrete gebiedsontwikkelingen.

Woningbouw
De Omgevingsvisie geeft de samenhangende koers en woningbouw is daar een concrete uitwerking van. Een belangrijke opgave binnen deze samenhangende ontwikkeling is het realiseren van voldoende en passende woningen. In 2027 blijven we samen met gemeenten, woningcorporaties, marktpartijen en het Rijk werken aan voldoende, betaalbare en passende woningen. We zetten de beschikbare budgetten volledig in om woningbouwprojecten te versnellen en mogelijk te maken en blijven partners ondersteunen met kennis, advies en financiële bijdragen. Daarbij houden we aandacht voor betaalbaarheid, kwaliteit en een goede aansluiting van nieuwe woningen op de omgeving.

Mobiliteit
Goede bereikbaarheid is een belangrijke voorwaarde voor een aantrekkelijk en leefbaar Overijssel. Als gevolg van de financiële positie van het Rijk verwachten we dat projecten moeizamer (of niet) tot stand komen, waardoor de ambities zoals vastgelegd in de verstedelijkingsstrategieën moeilijker uitvoerbaar zijn. Zo dreigt een aantal van ‘onze’ Rijksprojecten, zoals de N35, in het kader van de herprioriteringsopgave MIRT op de langere baan geschoven te worden. De minister geeft in het BO MIRT van november 2026 uitsluitsel hierover.

Tegelijkertijd blijft een robuust infrastructuurnetwerk in Overijssel van groot belang. Zowel voor personen- en goederenvervoer en de logistiek. De vervanging van de Zwartewaterbrug en de aanleg van de Vloedbeltverbinding zijn daarbij belangrijke schakels. We blijven investeren in het veilig, beschikbaar en toekomstbestendig houden van onze provinciale infrastructuur. Op basis van een risico gestuurde aanpak werken we aan het beheer, onderhoud en de vervanging van wegen, bruggen en vaarwegen, zodat deze ook op langere termijn betrouwbaar blijven functioneren voor inwoners en bedrijven. Daarbij houden we rekening met ontwikkelingen zoals klimaatverandering, toenemende verkeersdruk, digitalisering en veranderende eisen vanuit de samenleving. We benutten kansen om onderhoudswerkzaamheden slim te combineren met maatregelen op het gebied van verkeersveiligheid, klimaatadaptatie, circulariteit en bereikbaarheid.

Daarnaast stemmen we de ontwikkeling van het mobiliteitssysteem af op woningbouw en economische groei en voeren we samen met gemeenten en het Rijk de Regionale Mobiliteitsaanpak Overijssel verder uit. We zetten in op betrouwbaar, veilig en toegankelijk openbaar vervoer, de mobiliteitstransitie en sterke verbindingen tussen stedelijke regio’s en het landelijk gebied. In 2027 werken we onder meer verder aan FlexRRReis, de voorbereiding van de OV-concessie Twente 2029-2038, de F35 en regionale doorfietsroutes en het spoortraject Almelo-Mariënberg. Ook blijven we investeren in verkeersveiligheid en in de voorbereiding van de elektrificatie van de spoorlijn Zutphen-Hengelo-Oldenzaal.

Ondernemerschap en arbeidsmarkt
In 2027 blijven we investeren in een sterke Overijsselse economie waarin het mkb centraal staat. We ondersteunen startende en bestaande ondernemers bij groei, innovatie, verduurzaming, digitalisering en internationaal ondernemen en vertalen de landelijke Actieagenda mkb naar de Overijsselse praktijk. Ook zorgen we samen met gemeenten en andere partners voor voldoende en passende ruimte voor bedrijven, onder meer via nieuwe afspraken over bedrijventerreinen, campussen en innovatielocaties. Een sterke economie vraagt daarnaast om voldoende vakmensen. Daarom investeren we in een gunstig vestigingsklimaat en extra vakmanschap voor sectoren als techniek, zorg en onderwijs.

Innovatie
Naast goed vakmanschap is ook innovatie essentieel voor een concurrerende en toekomstbestendige economie. Daarom versterken we samen met Gelderland en Noord-Brabant de positie van onze hightechsector en investeren we in onder meer micro-elektronica en fotonica. In Overijssel werken we onder andere aan de ontwikkeling van de chipfabriek New Origin en de herontwikkeling van het Apollo Vredesteinterrein, met ruimte voor innovatie en innovatieve maakindustrie. Ook bouwen we verder aan een toekomstbestendige Technology Base en richten we het Perspectieffonds Overijssel op. Met dit fonds willen we bedrijven en projecten die bijdragen aan de regionale economie en maatschappelijke opgaven toegang geven tot langjarige financiering.

Europa en veiligheid
De innovatiekracht van Overijssel biedt ook kansen op het gebied van nationale veiligheid en Defensie. In 2027 versterken we daarom onze inzet op dit terrein. De groei van Defensie biedt kansen voor innovatie, samenwerking en werkgelegenheid. We ondersteunen bedrijven bij het omgaan met verstoringen en crises en onderzoeken hoe publieke infrastructuur kan bijdragen aan militaire mobiliteit. Daarbij zoeken we naar een goede balans tussen nationale veiligheid, economische kansen en ruimtelijke ontwikkeling. Ook blijven we ons richten op Europa: we voeren de huidige Europese programma’s verder uit en bereiden ons samen met partners voor op de nieuwe Europese programmaperiode 2028–2034. We ontwikkelen nieuwe subsidieprogramma’s en projecten en blijven organisaties ondersteunen bij Europese samenwerking en financiering.

Sociale ontwikkeling
Sociale kwaliteit is niet voor niets een van de rode draden in de nieuwe Omgevingsvisie van Overijssel. In 2027 werken we daarom verder aan een gezonde, veerkrachtige en inclusieve samenleving waarin iedereen kan meedoen. Via de Sociale Agenda 2027–2028 versterken we samen met gemeenten, maatschappelijke organisaties en inwoners de sociale samenhang, een gezonde leefomgeving en de veerkracht van de samenleving. We zetten de ondersteuning van het leefbare platteland voort en ronden het investeringsprogramma Leefbaar Platteland 2024–2027 af. Ook stellen we de Plattelandsagenda op, zodat we er structureel mee aan de slag kunnen. Daarnaast blijven inzetten op basisvaardigheden, vrijwilligerswerk en het vergroten van diversiteit, gelijkwaardigheid en inclusie. Zo bouwen we aan een Overijssel waarin inwoners mee kunnen doen en zich betrokken voelen bij hun omgeving.

Cultuur
Cultuur draagt bij aan een aantrekkelijke en verbonden provincieaantrekkelijke woon- en leefomgeving. In 2027 presenteren we in dat kader een provinciale museale visie, die richting geeft aan de rol van de provincie en de ontwikkeling van een sterk en toekomstbestendig museaal veld. We ronden begin 2027 de besluitvorming af en werken de gekozen richting daarna verder uit. Daarmee versterken we de bijdrage van musea aan het Verhaal van Overijssel en aan de culturele identiteit van de provincie.

Veiligheid en betrokkenheid
We willen een provincie zijn die in verbinding staat met haar inwoners en waarin mensen zich veilig en weerbaar voelen. Daarom versterken we participatie als vanzelfsprekend onderdeel van ons werk en geven we ruimte aan maatschappelijke initiatieven. Tegelijkertijd zetten we de aanpak van ondermijning voort en werken we samen met gemeenten, politie en andere partners aan het vroegtijdig herkennen en aanpakken van ondermijnende activiteiten. Ook versterken we de maatschappelijke en organisatorische weerbaarheid tegen onder meer digitale dreigingen, verstoringen van vitale infrastructuur en extreme weersomstandigheden. Zo werken we aan een betrokken, veilige en weerbare samenleving.

500 jaar Overijssel
In 2028 bestaat Overijssel 500 jaar als zelfstandige bestuurlijke eenheid en dat vieren we. We zullen stilstaan bij de provincie als democratisch instituut en anderzijds de provincie als gebied met mensen, plekken en verhalen. In 2027 bereiden we dit jubileumjaar voor. Het zal een aanpak zijn die bij Overijssel past. Door inzet, kennis, creativiteit en verbeeldingskracht van onze inwoners, (culturele) instellingen en regio’s met hun eigen karakter kan 2028 een jaar worden van, voor en door Overijsselaars en degenen die zich met onze provincie verbonden voelen.

Ten slotte zorgen we voor gezonde provinciale financiën. Daarbij horen verstandige en doelgerichte investeringen. Deze coalitieperiode investeren we in totaal € 307 miljoen extra, boven op de structurele begroting (investeringsimpuls):

Via investeringsvoorstellen worden  deze incidentele middelen in deze bestuursperiode toegevoegd aan de begroting.

In het 'meerjarig overzicht van baten en lasten', waar verderop in de begroting onder de sectie 'Financiën' een apart overzicht van is opgenomen, vindt u een uitsplitsing van onze begroting over onze kerntaken (begrotingsprestaties)  en is het onderscheid zichtbaar tussen de structureel en incidenteel gefinancierde begrotingsposten.

Uitgaven en ontvangsten voor 2027
Onze uitgaven (exclusief stortingen reserves) voor 2027 zijn begroot op € 760,8 miljoen. Dit betreft €696,9 miljoen aan exploitatie-  en € 63,9 miljoen aan netto-investeringsuitgaven.
De exploitatie-uitgaven worden voor € 665,6 miljoen gedekt met inkomsten, hoofzakelijk de provinciefondsuitkering, opcenten MRB en specifieke doeluitkeringen van het Rijk. Per saldo overtijgen de uitgaven onze inkomsten met € 31,3 miljoen. Hiervoor spreken wij de reserves aan die wij voor dit doel hebben opgebouwd.
De exploitatielasten zijn binnen de begroting verdeeld over diverse kerntaken en daarbinnen over diverse begrotingsprestaties. De kerntaken Vitaal Platteland (€ 180,2 miljoen) en Mobiliteit (€ 270,9 miljoen) zijn het  meest omvangrijk. De investeringsuitgaven hebben hoofdzakelijk betrekking op investeringen in provinciale infrastructuur.  In de paragraaf Investeringen hebben wij een specificatie opgenomen van deze uitgaven.

Mutaties reserves
Daarnaast sparen wij ook middelen om toekomstige plannen tot uitvoering te kunnen brengen. Hiervoor voegen wij in 2027 € 154,6 miljoen toe aan diverse (bestemmings)reserves. Tegelijkertijd onttrekken wij € 185,9 miljoen aan eerder opgebouwde reserves. Per saldo onttrekken  wij  daardoor € 31,3 miljoen aan onze reserves.

Een specificatie van de stortingen in en onttrekkingen aan onze reserves, treft u aan in een afzonderlijk overzicht 'reserves, voorzieningen en doeluitkeringen'  onder de sectie 'Financiën". De grootste onttrekkingen vinden plaats aan de uitvoeringsreserve Kwaliteit van Overijssel (€ 66,2  miljoen), de uitvoeringsreserve Natuurnetwerk Nederland (€ 23,7 miljoen) en de reserve Sporen en Wegen (€ 18,3 miljoen). Met de uitvoeringsreserve Kwaliteit van Overijssel wordt de investeringsimpuls uitgevoerd. Deze opgaven vinden verspreid over diverse kerntaken plaats.  In de gelijknamige bijlage bij deze begroting treft u een specificatie aan van de onttrekkingen voor de diverse begrotingsprestaties.  De uitvoeringsreserve Natuur Netwerk Nederland wordt ingezet voor de ontwikkelopgave Natuur (begrotingsprestatie 3.5.1). De onttrekking aan de reserve Sporen en Wegen wordt ingezet voor de elektrificatie van Overijsselse spoorverbindingen.

Traject Structurele Begroting
In deze begroting bieden wij u het voorstel aan voor de invulling van het traject 'Structurele Begroting'. Hiervoor heeft u bij de Perspectiefnota 2026 & 2027 structureel € 15 miljoen gereserveerd. Tevens heeft u bij de Perspectiefnota 2027 op basis van de gedane analyses het college de opdracht gegeven om bij de Begroting 2027 te komen met een voorstel voor de invulling hiervan.  Deze uitwerking vindt u in de bijlage bij deze begroting. De genoemde voorstellen zijn reeds verwerkt in de gepresenteerde cijfers. Hiermee zorgen wij ervoor dat de taken die wij structureel uitvoeren, met structurele middelen worden gedekt. Wij leggen zo een stabiele basis voor de uitvoering van deze taken in de toekomst. 

Budgettair perspectief (toekomstbeeld)
Bij deze begroting hebben wij het budgettair perspectief geactualiseerd met budgettaire wijzigingen die zich sinds de recente perspectiefnota hebben voorgedaan. Zo heeft u niet alleen inzicht in de begroting voor het komende jaar, maar krijgt u ook een beeld van de beschikbare incidentele en structurele ruimte aan middelen voor de nabije toekomst. Een nadere toelichting op het perspectief treft u aan de  sectie 'Financiën',  subrubriek 'Budgettair perspectief' in deze begroting. 

Schouder aan schouder werken we samen met Provinciale Staten, onze medeoverheden, samenwerkingspartners, maatschappelijke organisaties en inwoners!  

Het Statenvoorstel is het besluitvormend stuk bij deze begroting. Daarin staan de (financiële) voorstellen nader beschreven. Het Statenvoorstel vindt u onder de knop 'Bijlagen' rechtsboven in het scherm.